Ostatnie dni w Polsce, to gorąca dyskusja na temat odebrania najwyższego odznaczenia Rzeczpospolitej Orderu Orła Białego prezydentowi Ukrainy Wołodymyrowi Zełeńskiemu. To nie pierwszy raz, kiedy opinia społeczna, obywatelska, patriotyczna, podzieliła się na pół, a gdzie leży diabeł, tego nawet w szczegółach nie widać. Prezydent Karol Nawrocki podjął decyzję o odebraniu Orderu Orła Białego po tym, jak jego ukraiński odpowiednik nadał imię „Bohaterom UPA” jednemu z oddziału wojskowego. W Polsce taka decyzja nie mogła przejść bez echa. I nie przeszła. W polskim systemie prawnym obowiązuje wiele cywilnych i wojskowych kategorii uhonorowania obywateli polskich, żołnierzy i przedstawicieli innych narodów. W Polsce można otrzymać: Ordery, Odznaczenia, Medale, Krzyże i Gwiazdy. Wyjątkową kategorią są Ordery i Odznaczenia wojskowe otrzymywanie za bohaterstwo i działania wojenne. Te ostatnie można wręczyć najpóźniej do końca piątego roku od oficjalnego zakończenia działań wojennych.

Ordery i odznaczenia

Ordery i odznaczenia są podzielone na cywilne i wojskowe. Ordery wojskowe dzielą się na te wręczane w czasie pokoju i odznaczenia, które można otrzymać tylko w czasie działań wojennych: np. Virtuti Militari i Krzyż Walecznych. Wiele orderów ma swoją wewnętrzną hierarchię i są podzielone na klasy: Order Wojenny Virtuti Militari, Order Krzyża Wojskowego, Order Zasługi Rzeczypospolitej Polskiej i Order Odrodzenia Polski. Wyjątkowym wśród odznaczeń wojskowych jest Krzyż Walecznych. Nie jest podzielony na klasy, ale można go nadać wielokrotnie. Każde kolejne nadanie skutkuje nałożeniem na Krzyż zdobionych ozdób: posrebrzanych i pozłacanych.

Zasługi dla Rzeczpospolitej

Order Zasługi Rzeczpospolitej Polskiej został ustanowiony w 1992 roku. Mówiąc dokładniej, został przemianowany z Orderu Zasługi Polskiej Rzeczpospolitej Ludowej. Order jest nadawany cudzoziemcom oraz Polakom mieszkającym za granicami Rzeczpospolitej, za wybitne działania na rzecz Polski poza jej granicami. Głównym kryterium uhonorowania tym Orderem jest ocena działalności łączącej Rzeczpospolitą Polską z innymi państwami bądź organizacjami międzynarodowymi. Tutaj rodzi się pytanie, czy prezydenci Ukrainy, ukraińscy urzędnicy, koniecznie musieli być odznaczeni najwyższym polskim Orderem, skoro w polskim systemie prawnym, funkcjonuje inny, o wiele bardziej odpowiedni i honorujący ich wkład w relacje Polski i Ukrainy? Być może można, ale to właśnie Order Orła Białego Andrzej Duda postanowił wręczyć Wolodymirowi Zeleńskiemu. Całkowicie zgodnie z polskim prawem.

August II wcale nie taki Mocny

1 listopada 1705 roku z bożej, a dokładniej rosyjsko-pruskiej łaski, król Polski August II Mocny ufundował Order Orła Białego. Król, z którego wyborem wiązano wiele nadziei, na związanie się sojuszem Rzeczpospolitej Obojga Narodów z Saksonią nie był w stanie odmienić losu całkowicie upadłego państwa. Chociaż August II Mocny łamał w rękach podkowy, nie dał rady pokonać narastających ingerencji w sprawy polskie przez zewnętrznych wrogów Rzeczpospolitej. Wręcz przeciwnie. Został zmuszony do szukania protekcji u Cara Piotra I po chwilowej utracie tronu na rzecz Stanisława Leszczyńskiego.

Order Orła Białego

Okoliczności, w których na Zamku w Tykocinie August II Mocny ustanawiał Order Orła Białego dalekie były od szlachetnych pobudek. Kolejne klęski polskiego wojska w walce ze Szwedami, spiski magnatów i szlachty z władcami innych państw, pustki w kasie, zmusiły króla, do szukania poparcia i pieniędzy. Król, być może w pełni świadomie, nie ustanowił wielu prawnych regulacji co do przyznawania Orderu. Najistotniejszym była sowita opłata, jaką przyszły Kawaler musiał złożyć do królewskiego skarbca, a tanio nie było. Oprócz tego trzeba było mieć trzydzieści pięć lat, obowiązkowo należało być katolikiem (dotyczyło to zarówno Polaków jak i Litwinów) oraz należało być szlachcicem po obojgu rodzicach do trzeciego pokolenia wstecz. Oczywiście, wraz ze szczodrością kandydata, wielkością i wagą sakiewki, król udzielał odpowiedniej dyspensy. W pierwotnym założeniu, Kapituła Orderu miała się składać z określonej liczby Kawalerów: siedemdziesięciu dwóch, z czego maksymalnie trzydziestu kawalerów mogło pochodzić z za granicy. Order obligatoryjnie miał być nadawany Królowi Polskiemu i to On stawał na czele Kapituły z tytułem Wielkiego Mistrza. Prawo prawem, a życie życiem. Szybko się okazało, że apetyty Króla na wzbogacenie się wzrastają, a nałożone limity kawalerów szybko się wyczerpały. Wystarczy uświadomić sobie, że August III rozdał lekką ręką ponad trzysta czterdzieści Orderów. Ostatni Król tak bardzo rozpędził się we wręczaniu polskiego Orderu, że na carskim dworze żartowano, że wszyscy szambelani Carycy Katarzyny II posiadali ten Order.^[1]

Order jak świeże bułeczki

Pod względem wręczania najstarszego i najważniejszego polskiego orderu, rządy ostatnich polskich króli najlepiej jest przemilczeć. August II Mocny wręczył go Carowi Piotrowi I, Fryderykowi II Wielkiemu i Iwanowi Mazepie. Nie inaczej było za Stanisława Augusta Poniatowskiego. Owszem, to w trakcie jego panowania przyjęto Konstytucję III Maja, ale był to krzyk wołającego na puszczy. Nie było już szans na podniesienie Rzeczpospolitej i powrotu do dawnej potęgi. Król miał w sobie resztki honoru i wręczył Order Orła Białego autorom i sygnatariuszom Konstytucji: Marszałkowi Sejmu Wielkiego Stanisławowi Małachowskiemu i Ignacemu Krasickiemu. Król Orderem uhonorował Kazimierz Pułaski, Józef Poniatowski, Hieronim Lubomirski i Michał Ogiński. O wiele częściej order trafiał do Rosji. Trafił On do Carycy Katarzyny II, dyktatorki rozbiorów Rzeczpospolitej; Mikołaja Repnina, ambasadora rosyjskiego znanego z terroryzowania polskiego sejmu i porywania polskich posłów występujących przeciwko Rosji i do Aleksandra Suworowa: pierwszego kata warszawskiej Pragi, odpowiedzialnego za wymordowanie od piętnastu do dwudziestu pięciu tysięcy polskich kobiet, dzieci i mężczyzn.^[2]

Rosyjki Order Orłą Białego

Order przetrwał czasy rozbiorów, chociaż został przez pewien czas całkowicie przejęty przez carów rosyjskich. Po upadku Powstania Listopadowego car Mikołaj I w miejsce polskiego Orderu ustanowił Cesarski i Królewski Order Orła Białego. Mikołaj I wręczał go głównie Rosjanom i otrzymało go ponad tysiąc rosyjskich Kawalerów.

Order po 1918 roku

Po odzyskaniu Niepodległości w 1918 roku Sejm II Rzeczpospolitej przywrócił to najwyższe odznaczenie, nadając mu nowy wygląd oraz dewizę: „Za Ojczyznę i Naród”. 23 października 1924 roku został ustanowiony Statut Orderu Orła Białego. Przepisy Statutu obejmowały cały protokół, dotyczący przyznawania Orderu, ustanowienia Wielkiego Mistrza bądź Kanclerza Orderu, składu Kapituły, częstotliwości zwoływania obrad, a nawet warunków w jakich elementy Orderu: Wstęga, Gwiazda i Baretka, mogą być noszone. Jeżeli Kawaler Orderu zamierzał założyć Wstęgę, musiał obowiązkowo być w ubrany we frak, ewentualnie w ubiór narodowy lub ludowy. Udekorowani wojskowi byli zobowiązani do zakładania munduru galowego.^[3] Order Orła Białego był nadawany wszystkim prezydentom: Gabriel Narutowicz, Stanisław Wojciechowski i Ignacy Mościcki zostali Wielkimi Mistrzami. Uhonorowano nim Marszałka Józefa Piłsudskiego. Kawalerami zostali między innymi Jan Ignacy Paderewski, generał Józef Haller, Władysław Grabski i Józef Beck. Łącznie Order nadano dwudziestu czterem Polakom oraz osiemdziesięciu ośmiu obcokrajowcom.

Mussolini i inni

Najbardziej kontrowersyjną postacią, której w okresie międzywojennym wręczono najwyższe polskie odznaczenie był przywódca faszystowskich Włoch Benito Mussolini. Nie był to jedyny kolaborant hitlerowski w tym gronie. Polacy nie powinni zapomnieć o jego stanowczym proteście wobec zatrzymania w operacji Sonderaction Krakau wykładowców i rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego. Reakcja Mussoliniego doprowadziła do zwolnienia ponad stu ze stu osiemdziesięciu czterech zatrzymanych wykładowców i naukowców uniwersytetu. W okresie międzywojennym Kapituła Orderem uhonorowała Cesarzy Japonii Hirohito i Yoshihito i księcia Takamatsu, prezydenta USA Wildrowa Wilsona, Ferdinanda Focha i Milkosa Horthyego – kolejnego sojusznika i kolaboranta Hitlerowskiego.^[4]

Komuniści 

Po roku czterdziestym piątym nad Wisłą swoje rządy rozpoczęli Sowieci. Rękoma polskich komunistów wprowadzali nowe prawo, między innymi Dekret PKWN z 22 grudnia 1944 roku.^[5] Komunistyczny dekret wymieniał wśród wielu odznaczeń państwowych Order Orła Białego, ale już jako pomniejsze Odznaczenie Państwowe. Pod koniec lat czterdziestych komuniści polscy rozważali wręczenie go Stalinowi, ale pomysł upadł. Prawdopodobnie sam Stalin nie był zainteresowany przyjęciem takiego Orderu. 17 lutego 1960 roku nowelizacja ustawy o odznaczeniach państwowych usunęła pierwszy polski Order. Miejsce Orderu Orła Białego zajął ustanowiony w 1949 roku Order Budowniczych Polski Ludowej

W wolnej Polsce

W uwolnionej od sowietów Polsce, chociaż wielu twierdzi, że nic takiego jeszcze nie nastąpiło, Sejm dopiero w 1992 roku restytuował Order i powrócił On na swoje zaszczytne pierwsze miejsce. Od 1705 roku Świat zmienił się całkowicie. I Wojna Światowa zniosła króli, carów i cesarzy, a na arenę weszli politycy. Zmieniły się ogólne zasady nadawania Orderu Orła Białego. Zaszczyt uhonorowania Orderem pozostawiono Głowie Państwa jako jedną z najważniejszych prerogatyw urzędującego prezydenta. Kapituła Orderu nie zbiera się uroczyście raz do roku, jak miało to miejsce za Augusta i w II Rzeczpospolitej, ale doraźnie i na wezwanie Wielkiego Mistrza. Kapitułę stanowi Wielki Mistrz Orderu: urzędujący prezydent oraz pięciu członków, których wybiera Wielki Mistrz na pięcioletnią kadencję. Członkowie Kapituły muszą wcześniej dostąpić zaszczytu otrzymania Orderu.^[6] Pierwszym Polakiem, który po roku 1992 otrzymał Order Orła Białego był Jan Paweł II. Pierwszym politykiem innego państwa, który został uhonorowany najwyższym polskim orderem był Król Szwecji Karol XVI Gustaw.

Nawrocki kontra Źeleńsky

 W ostatnich tygodniach cała Polska i część Ukrainy żyła decyzją Prezydenta Karola Nawrockiego o odebraniu prezydentowi Ukrainy naszego Najwyższego Orderu. Nie brakuje kontrowersji przy tej decyzji. Każdego dnia docierają nowe informacje, które nie zawsze są spójne ze wcześniejszymi doniesieniami. Nie znam nikogo w Polsce, kto byłby zachwycony nazwaniem ulicy, szkoły placu imieniem „bohaterów UPA”. Szczególnie, kiedy jest tyle niezałatwionych spraw pomiędzy naszymi krajami. Kości naszych przodków domagają się chrześcijańskiego pochówku i uznania ich, jako ofiary ludobójstwa. Z drugiej strony, część Polaków wybrała na prezydenta człowieka, który jeszcze nie tak dawno, jako prezes polskiego IPN-u, nie cieszył się, ale rozumiał wcześniejsze, podobne decyzje władz ukraińskich. Czego się nie zrobi dla polityki. Jeszcze wczoraj unijny program SAFE był zły, a dzisiaj? Nawet prezydent Karol Nawrocki go chwali.

^[1] „Order Orła Białego” Stanisław Łoza; Warszawa 1939 rok;

^[2] „Dzieje polskich znaków zaszczytnych Tom I” Andrzej Nowak; Biały Kruk; 2014 rok;

^[3] Monitor Polski, Dziennik Urzędowy Rzeczpospolitej Polskiej z dnia 24 października 1924 roku. Rok VII.

^[4] "Od Medalu Wdzięczności do Orderu Orła Białego w okresie międzywojennym" "Zeszyt Naukowy Muzeum Wojska",Krzysztof Filipiak; Uniwersytet w Białym Stoku; 1998 rok;

^[5] „Manifest PKWN” Książka i Wiedza; 1974 rok;

^[6] Dziennik Ustaw 2023.0.2053 t.j. - Ustawa z dnia 16 października 1992 r. o orderach i odznaczeniach.

Lubisz moją twórczość?
Podobają się tobie moje filmy?
Postaw mi kawę w serwisie Buy Coffe
Obojętnie jaką, to Ty zapraszasz!